Инвесторға қанша үлес беру керек

Стартапшы инвестиция үшін инвесторға компаниядан қанша үлес беруі керек? Бұл — стартапшы үшін өте маңызды әрі ауыр сұрақ, оны бізге жиі қояды. Біз мұны қалай көретінімізді жалпы түрде айтып беруге тырысайын. Инвестордың нақты инвестиция көлемі үшін үлесін қалай есептеу керектігі туралы жеке сабақта айтамыз. Қазір мен стартаптың негізін қалаушыларға зиян келтірмей, компанияның тұрақты әрі табысты қызметіне жету үшін компанияның және оның акцияларының құрылымын жалпы алғанда қалай құру керектігін айтқым келеді. Бұл есепті жасау үшін стартаптың тағдырын кері бағытта, яғни болашақтан бүгінгі күнге қарай елестету керек.

Стартапшы стартап тұрақты пайда алып отыратын табысты, жұмыс істеп тұрған компанияға айналғанға дейін немесе стартап IPO-ға (Initial Public Offering) жеткенге дейін оған инвестиция қажет болатынын түсінуі керек. Бұл — кез келген стартаптың асыл арманы: жария акционерлік компания болу, яғни алып компанияға айналу. Сонымен, ең дұрысы, осы сәтке қарай стартаптың негізін қалаушылардың қолында акциялардың кемінде 51%-ы болуы керек, яғни олар көпшілік үлестің иелері, өз компаниясының басты акционерлері болуы тиіс. Ал одан да жақсысы — болашақта акциялардың бір бөлігін өз қызметкерлеріне беретінін және қандай да бір күтпеген жағдайлар туындайтынын ескеріп, IPO-ға дейін немесе шығынсыз қызметке шыққанға дейін қолында акциялардың 60–70%-ын ұстап қалу.

Осыдан шығатыны: осы сәтке дейін инвесторларға компанияның 30%-ынан артық беруге болмайды. Бірақ бұл ретте 30%-дың бәрін ешкім бірден бермейтінін ескеру керек. Ал ең бастысы — неге? Себебі раундтар кемінде үшеу болады, ал шын мәнінде төртеу, бесеу, алтау және т.б. Сондықтан осы 30%-ды кемінде үш бөлікке бөліп, бірінші раундта инвесторларға 10%, екіншісінде тағы 10%, үшіншісінде тағы 10% беремін деп болжау керек. Бұл — ең кемі осындай есеп. Біздің тәжірибемізде, негізінен, солай болып шықты. Стартапшы әдетте бірінші раундты ақша жинап, былайша айтқанда, Қазақстанды бағындыру үшін өткізетін.

Екінші раундты стартап жоғарырақ бағалаумен және үлкенірек сомаға көрші нарықтарды қамту үшін тартады, ал үшінші раунд стартаптың құны одан да жоғары болып, инвестиция сомасына қажеттілік одан да көп болған кезде өткізіледі, және осы үшінші раундта әдетте осы лимиттің соңғы 10%-ы беріледі. Бұл — жалпы, ірілендірілген көрініс, өмірде, әрине, бәрі бұлай мінсіз бола бермейді. Раундтар арасында көбіне шағын ақша сомасына қажеттілік туындайды, және стартапшы bridge деп аталатын, яғни келесі раундқа дейінгі шағын инвестицияларды тартады. Кейде раундтардың өзі үшеуден әлдеқайда көп болады, бірақ жалпы алғанда, менің ойымша, стартапшы қызметін бастағанда осы параметрлерді есінде ұстауы керек.

Қалай болғанда да, бұл оны өте өрескел қателіктерден сақтайды: мысалы, кейбір стартапшылар кейін келесі инвесторларға акцияны қалай және қайдан беретінін болжамай, алғашқы инвесторға-ақ өз стартапының 50, 70, тіпті 90%-ға жуығын береді.