Стартаптар қандай жолдан өтеді

Кез келген стартапты қандай даму жолы күтіп тұр? Стартап индустриясында стартапшылардың барлығы көбіне юникорн, яғни құны бір миллиард АҚШ долларынан асатын компания болуды армандайды. Алайда юникорнға санаулы ғана компаниялар айналады. Әрине, стартаптардың көпшілігі бұл көрсеткішке жете алмайды. Стартаптардың басым бөлігі мүлдем жойылып кетеді, ал енді бір бөлігі жұмысын жалғастырады. Сондықтан мен өзім үшін стартаптарды үш санатқа бөлемін. Стартаптардың бірінші санаты — өте қысқа мерзімде қарқынды түрде жоғары көтеріліп, инвесторларына салған қаражатын бірнеше есе етіп қайтаратын «зымырандар» деп аталатындар.

Мұндай стартаптарға мысал ретінде жолының ең басындағы Facebook пен Airbnb-ді атауға болады. Бұлар шынымен де шағын компаниялар, шағын стартаптар болған, бірақ өте қысқа мерзімде көп миллиондық компанияларға айналды. Екінші сценарий — алдымен ұшып көтеріліп, кейін үстірт түріндегі тегісірек траекторияға өту. Мен бұл жолды ұшақ жолы деп атаймын. Әлемдегі ірі өнеркәсіптік және басқа да компаниялардың көпшілігі — шын мәнінде ұшақтар. Олар белгілі бір биіктікке жетіп, қазір бір биіктікте ұшып келеді. Олардың ауытқулары соншалықты күшті емес, бірақ олар экономиканың тірегі: елге, өз акционерлеріне орасан зор табыс әкеледі, жалақы төлейді.

Мысалы, McDonald's, Coca-Cola, Microsoft компаниялары. Тіпті Facebook пен Airbnb сияқты сол стартаптардың өзі қазіргі уақытта зымыраннан ұшаққа айналып, азды-көпті тегіс траекториямен ұшып келеді. Ақырында, үшінші сценарий — мен оны дельтаплан жолы деп атаймын. Бұл стартап басында қарқынды түрде жоғары көтерілгендей болғанымен, кейін оның қозғалтқышы да, жанармайы да болмаған жағдай. Біздің жағдайда бұл жақсы метрикалардың да, сатылымдардың да, клиенттер санының тұрақты өсуінің де болмағанын білдіреді. Әрі инвестициялар таусылды. Міне, мұндай стартап дельтаплан сияқты, тіпті үлкен биіктікте болса да, кейін баяу, бірақ сөзсіз төмен құлайды.

Стартап дамуының осы үш сценарийі туралы айта отырып, стартаптардың амбициялары мен жоспарлары, әрине, ауқымды болуы керек екенін атап өткім келеді. Юникорн болуды және бүкіл әлемді жаулап алуды армандау керек. Бірақ айтқым келетіні, компаниялардың, стартаптардың өте көп бөлігі негізінен ұшақтар. Олар тұрақты жұмыс істеп, акционерлерге пайда әкеледі. Сондықтан юникорн бола алмасаңыз, күдер үзудің де, көңіліңіз қалудың да қажеті жоқ. Белгілі бір биіктікке көтеріліп, сонда ұзақ уақыт тұрақтап, табысты компания болып қала беруге болады. Мысалы, өңірлік немесе тіпті ел ішіндегі компания болып қала отырып.

Бізде, Қазақстанда, бұрын стартап болған, белгілі бір биіктікке жеткен және қазір ай сайын бір миллион АҚШ доллары және одан да көп табыс табатын көптеген компаниялар, IT-компаниялар бар. Яғни олар өте ұзақ уақыт бойы табысты компания болып қала береді. Бұл даму жолы да жаман емес, оны есептен шығаруға болмайды.