Инвестиция алмас бұрын инвестормен қандай шарттарды талқылау керек

Стартап негізін қалаушы инвестициядан бұрын инвестормен қандай мәселелерді талқылауы керек? Инвестиция — стартап тарихындағы өте маңызды сәт, оны кейде тіпті үйленумен салыстырады. Сондықтан бұл мәселеге өте мұқият әрі өте жауапкершілікпен қарау керек. Инвестиция басталғанға дейін инвестормен барлық маңызды мәселелерді талқылауға кеңес беремін. Менің ойымша, бұл мәселелер мыналар. Бірінші және ең маңызды мәселе — әрине, инвестиция сомасы. Әрдайым осыдан бастайды. Бұл жерде, біріншіден, инвестиция сомасы және оның қалай төленетіні туралы келісу маңызды. Кейде инвестор бизнес-жоспарды қарап шығып, барлық соманы бірден аударудың мәні жоқ деп шешеді, өйткені ол стартап негізін қалаушыға бірден қажет болмайды.

Сондықтан ол барлық соманы бірнеше бөлікке бөліп, қажеттілігіне қарай төлеуді ұсынады. Стартап негізін қалаушыға барлық сома бірден қажет болуы мүмкін, сондықтан бұл сәтті бірден талқылаған дұрыс. Келесісі — инвестицияны төлеу шарттары. Кейде инвестор стартап негізін қалаушыға әрбір келесі траншты төлеуді алдыңғы KPI-дың орындалуына байланысты етіп шарт қояды. Яғни, егер сен бірінші транш үшін істеуге тиіс жұмысты орындамасаң, мен саған екінші траншты бермеймін. Шамамен осылай болады. Стартап негізін қалаушы бұл туралы ойланып, осы сәтті бірден талқылауы керек.

Келесісі — мерзімдер. Төлем мерзімдерін нақты айтып келісіп, шартқа жазу керек. Менің тәжірибемде қорлар стартап негізін қалаушыларға қаржыландыруды уәде етіп, тіпті қандай да бір құжаттарға қол қойған, бірақ кейін қандай да бір форс-мажорлар, күтпеген жағдайлар орын алып, инвестицияны созып жіберген немесе мүлдем кейінге қалдырған бірнеше жағдай болды. Стартап негізін қалаушы осы уәдеге сүйеніп, қандай да бір әрекеттер жасап қойған, тіпті қарызға да батқан. Бұл — өте жағымсыз жағдай. Сондықтан мерзімді, ол біржолғы болсын немесе кезең-кезеңімен болсын, міндетті түрде талқылап, шартқа жазу керек.

Талқылауға арналған келесі және, бәлкім, ең маңызды әрі ең нәзік мәселе — инвестордың өз инвестициясы үшін алатын үлесі. Инвестордың инвестиция үшін қандай үлес алатынын түсіну көбінесе стартаптың өз құны мәселесіне тіреледі. Оның құнына сүйене отырып, инвестор үлесі инвестиция сомасына байланысты оңай есептеледі. Сондықтан инвестор мен стартап негізін қалаушы арасындағы ең қызу пікірталастар көбінесе инвестиция сәтіндегі стартап құны туралы болады. Егер стартап негізін қалаушы мен инвестор стартап құны туралы еш келісе алмаса, айырбасталатын қарыз (convertible notes) немесе SAFE сияқты тәсіл бар — бұл стартапты бағалау мәселесі кейінге қалдырылатын жағдай.

Бірақ бұл құралдар туралы кейінірек айтамыз. Стартап негізін қалаушылар мен инвестор арасында талқылауға арналған келесі маңызды мәселе — инвестордың басқарудағы және жалпы стартап өміріндегі рөлі. Дәстүрлі бизнестен келген инвесторлар өз рөлін көбінесе стартап негізін қалаушылардан басқаша түсінеді. Инвесторлар стартап негізін қалаушыға бизнесті қалай жүргізу керектігін көрсетіп, оны бағыттап, кеңес беріп және т.б. отыруы керек, ал стартап негізін қалаушы инвестордың барлық кеңестерін, нұсқаулықтары мен нұсқауларын міндетті түрде орындауы тиіс деп ойлайды. Дәл осы жерде жиі түсінбеушілік туындайды, өйткені стартап индустриясы дәстүрлі бизнес сияқты емес, мүлдем басқаша жұмыс істейді.

Ал осы жаңа үлгіге бейімделмеген инвесторлар стартаптармен жиі қақтығысқа түседі. Инвестордың стартапты басқаруға араласу дәрежесінің қандай болатыны және стартап үшін де, инвестор үшін де оңтайлы деңгейді қалай таңдау керектігі туралы жеке сабақта айтамын. Келесі маңызды мәселе — есептілік. Кез келген инвестиция стартап негізін қалаушының инвестор алдында қандай да бір түрде есеп беретінін білдіреді, онсыз болмайды. Бірақ бұл есептілікті инвесторлар мен стартап негізін қалаушылар жиі әртүрлі түсінеді, сондықтан оны бірден келісіп алу керек. Мысалы, кезеңділік сияқты параметрлер: ай сайын ба, тоқсан сайын ба, әлде жыл сайын ба.

Нақты қандай есептілік: өте егжей-тегжейлі, терең бе, әлде қандай да бір маңызды негізгі көрсеткіштер бойынша ма. Мұны басында-ақ келісіп алу керек. Инвесторды да, стартап негізін қалаушыны да қанағаттандыратын мұндай есептілікті қалай құрастыру керектігі туралы жеке сабақта айтамын. Келесі маңызды мәселе — инвестордың болашақ инвестициялық раундтардағы мәртебесі. Инвесторлар өз үлесі келесі инвесторлар есебінен азайып кетпеуі үшін осы компанияның акцияларын қосымша сатып алу құқығын жиі келісіп, құрылтай құжаттарына жазады. Бұл жиі қолданылады, бұл қалыпты жағдай, тек бұл туралы бірден келісіп, құрылтай құжаттарына жазу керек.

Бұл туралы менің жеке сабағым бар. Келесі маңызды мәселе — инвестордың стартаптан шығу шарттары. Менің тәжірибемде инвестор мен стартап негізін қалаушы стартапқа қалай кіру, оны қалай жүргізу және т.б. туралы өте ұзақ талқылаған жағдайлар жиі болды, бірақ тіпті инвестордың өзі де оның басты мақсаты стартапқа кіру емес, одан шығу, exit жасау және мұны барынша көп пайдамен, «x» деп аталатын еселікпен жасау екенін жиі ұмытып кетеді. Сондықтан мұның бәрін қалай ұйымдастыру, екі тарап үшін де тиімді болатындай етіп қалай жасау керектігін бірден келіскен дұрыс. Мұны қалай жасау керектігі туралы да менің жеке сабағым бар.