Инвестиция тарту кезінде стартапты қалай бағалауға болады

Кәдімгі компаниядан айырмашылығы, ерте кезеңдегі стартаптың бағасы бір ғана формуламен есептелмейді. Стартапта көбіне түсім де, пайда да болмайды, сондықтан оның құны команда, нарық, прогресс және инвесторлардың неге сенуге дайын екенінен құралады. Бұл мәселеге қалай келу керектігін талдап көрейік.

Алдымен екі ұғым. Pre-money — компанияның инвестицияға дейінгі бағасы, post-money — инвестициядан кейінгі бағасы. Инвестор ақша салса, оның үлесі инвестиция сомасын post-money бағасына бөлу арқылы есептеледі. Бағалау неғұрлым жоғары болса, сол ақшаға соғұрлым аз үлес бересіз.

Енді әдістерге көшейік. Түсімі жоқ компаниялар үшін көбіне екі қарапайым әдіс қолданылады. Беркус әдісі тәуекелді төмендететін бес факторды бағалайды: идея, прототип, команда, байланыстар және алғашқы сатылымдар. Әрқайсысы құнның бір бөлігін қосады. Scorecard әдісі стартапыңызды өңірдегі ұқсас компаниялардың орташа бағасымен салыстырып, оны салмақтар бойынша түзетеді: команданың күші 30%, мүмкіндік көлемі 25%, өнім 15%, бәсекелестік орта 10%, сату арналары 10%, қосымша инвестицияға қажеттілік 5% және басқасы 5%.

Үшінші әдіс — инвестордың өз көзқарасы, яғни VC-әдіс. Ол кері бағытта есептейді: алдымен компанияның 5–7 жылдан кейін шығу кезінде қанша тұруы мүмкін екені бағаланады, содан кейін бұл сома салымның күтілетін қайтарым еселігіне бөлінеді (ерте кезеңдер үшін ол көбіне 10–25 есе болады), бұл ретте болашақ раундтардағы үлестің сұйылуы ескеріледі. Кейінгі кезеңдерде нарықтағы ұқсас мәмілелермен салыстыру қосылады. Тәжірибелі мамандар бір ғана әдіске сүйенбей, екі-үш әдістің нәтижелерін салыстыруға кеңес береді.

Енді мысал. 2004 жылы Питер Тиль Facebook компаниясына 10,2% үлес үшін 500 000 доллар салды. Бұл компанияға салынған алғашқы сыртқы инвестиция еді және ол Facebook компаниясын шамамен 4,9 миллион долларға бағалады. Қарапайым тексеру: 500 000-ды 4,9 млн-ға бөлсек, шамамен 10% шығады. Бүгінде мұндай есеп аңғал көрінеді, бірақ қағидат сол күйінде қалады.

Тағы екі практикалық жайт. Біріншісі: бағалау — бұл келіссөз. Тәжірибелі мамандар баға атамас бұрын бес-он инвестормен сөйлесуге кеңес береді: нарық бұл туралы не ойлайтынын өзі көрсетеді. Екіншісі: тым жоғары бағалау да зиянды, себебі келесі раундта өсімді дәлелдеуге тура келеді, ал тым төмен бағалау кезінде артық үлес беріліп кетеді және бұл раундтан раундқа жинақтала береді. Seed кезеңінде аталатын бағдар — 15–20% беру.

Ал YC туралы бөлек айта кетейік: акселератор бағалау бойынша саудаласпайды. Стандартты мәміле — 500 000 доллар: оның 125 000-ы 7% үшін post-money бағалауы бар SAFE бойынша, ал тағы 375 000-ы бағалау шегі жоқ SAFE бойынша беріледі.

Жаңадан бастаған негізін қалаушылар үшін басты тұзақ — ақша құйылғанға дейінгі және одан кейінгі бағалауды шатастыру.

• Pre-money valuation — компанияның инвестиция алғанға дейінгі құны (активтердің, команданың және идеялардың қазіргі сәттегі бағасы).
• Post-money valuation — компанияның ақша шотқа түскен бойдағы құны.
• Байланыс формуласы:
• Post-money = Pre-money + Инвестиция сомасы
• Инвестор үлесін есептеу:
• Инвестор үлесі = Инвестиция сомасы / Post-money

Мысал: Егер инвестормен $1 000 000 инвестиция тартқанда Pre-money бағасын $4 000 000 деп келіссеңіз:

• Post-money = $4 000 000 + $1 000 000 = $5 000 000.
• Инвестор үлесі = $1 000 000 / $5 000 000 = 20%.

Бағалау әдістері бойынша жадынама

Scorecard әдісі

Стартапыңызды өңірдегі ұқсас компаниялардың орташа көрсеткіштерімен салыстыру үшін қолданылады.

Есептеу алгоритмі: Нарығыңыздағы ерте кезеңдегі компаниялардың орташа бағасы алынады (мысалы, $3 000 000) және қорытынды коэффициентке көбейтіледі (әр фактордың жалпы орташа деңгейге қатысты салмақтарының қосындысы, мұнда орташа = 1.0).

Негізін қалаушының инвестормен кездесу алдындағы чек-листі

• Нарықты зерттеңіз: Өз өңіріңізде соңғы 6 айда сіздің кезеңіңіз (Pre-seed / Seed) үшін бағалау мен чек мөлшерлерінің медианалық мәндерін біліп алыңыз.
• Аралық ережесі: Ешқашан бірінші болып нақты бір санды атамаңыз. Аралықты атаңыз (мысалы, Pre-money $3M мен $4M аралығында).
• Қалыпты сұйылу: Seed кезеңіне арналған нысаналы бағдарды есте сақтаңыз — жалпы алғанда компанияның 15–20% үлесін беру.
• Шектен шықпау: Тым жоғары бағалау келесі раундқа шамадан тыс үміт тудырады, ал тым төмен бағалау негізін қалаушылар үлесінің ерте сұйылуына әкеледі.

Дереккөздер:

1. WaveUp — Startup Valuation Methods: 8 Approaches Compared
2. VC Beast — How to Value a Startup: Methods Investors Use
3. Hakaru — Startup Valuation Methods: How VCs Value Early-Stage Companies
4. Papermark — Data Room for YC Startups
5. Nasdaq/RTTNews — Peter Thiel және Facebook